حفاظت برابر اشعه

اساس حفاظت برابر اشعه:

حفاظت برابر اشعه چیست؟ هدف حفاظت، آموزش و دانش لازم به پرتوكاران جهت حفاظت بیماران، خود و سایر افراد جامعه از اثرات مضر اشعه می باشد. یعنی با كمترین ضرر به بیمار بیشترین استفاده به او برسد. (اصل ALARA )

– نقش تخصصی تكنسین رادیولوژی:

3 گروه پرتوكار وجود دارد: پرتوكاران رادیولوژی، پرتوكاران پزشكی هسته ای و پرتوكاران رادیوتراپی و برای این سه گروه سه هدف مشترك وجود دارد:

• تهیه تصاویر با كیفیت عالی كه بیشترین اطلاعات را فراهم سازد یعنی استفاده از كمترین میزان تشعشع همراه با بالا بودن كارآیی تشخیصی یا درمانی آن.
• حفاظت در برابر اشعه كه در حالت تعادل با هدف اول قرار می گیرد به همین منظور با كمترین دوز ممكن اشعه، بیشترین اطلاعات تشخیصی را فراهم می سازد.
• فراهم نمودن بالاترین سطح ممكن مراقبت از بیمار، یعنی ایجاد محیط مناسب و مطمئن در طول اقدام تشخیصی یا درمانی.

دوزیمتری فردی:

3 نوع دوزیمتری فردی وجود دارد: فیلم بج، دوزیمتر TLD  و دوزیمتر جیبی.

خصوصیات یك دوزیمتر خوب برای حفاظت برابر اشعه:

• قابل حمل باشد.
• مقاوم باشد (ضد ضربه)
• حساس باشد (شناسایی اشعه)
• قابل اعتماد باشد
• ارزان باشد

به طور كلی در هر محیطی كه فردی احتمال دریافت 10%  یا بیشتر دوز مجاز را داشته باشد، باید از دوزیمتر فردی استفاده كند.

فیلم بج، شایع ترین دوزیمتر فردی است و برای اندازه گیری پرتوگیری تمام بدن استفاده می شود.

– گزارش فیلم بج

هر دو ماه یكبار فیلم بج ها و فیلمی كه برای كنترل محیط استفاده می شود به مركز انرژی اتمی فرستاده می شود. نتایج به مسئول فیزیك بهداشت مركز ارسال می گردد. مسئول فیزیك بهداشت كنترل می نماید كه دوزها در حد مجاز بوده باشد و در صورت بالا بودن فرد موردنظر را مورد بررسی و پیگیری قرار می دهد. نتایج گزارش فیلم بج و دوزیمتر یك سند قانونی محسوب می شود.

برای استفاده از فیلم بج یقه ی روپوش جای مناسبی است. در صورت استفاده از روپوش سربی خارج از روپوش سربی استفاده می شود.

– اگرچه پرتوهای یونیزان به عنوان عامل سرطان زا در نظر گرفته می شود ولی مكانیسم ایجاد سرطان توسط پرتوهای یونیزان هنوز به خوبی روشن نیست. گفته می شود كه ایجاد سرطان توسط پرتو به علت تغییرات ساختمانی در كروموزوم می باشد.

– حساسیت اعضاء به پرتو و حفاظت برابر اشعه

بافتها و اعضای خیلی حساس به پرتو شامل بافت لنفوئیدی كه دچار هیپوپلازی (كاهش تكثیر) با دوزهای 200 تا 1000 راد می گردند. اعضا و بافتهای با حساسیت متوسط مثل قرنیه چشم و كبد در دوزهای 1000 تا 5000 راد دچار عارضه می شوند كه به صورت آب مروارید و نارسایی كبدی می باشد. اعضا و بافتهای مقاوم مثل عضلات، مغز و نخاع با دوزهای بالاتر از 5000 راد دچار عوارض مثل فیبروز عضلانی، نكروز مغز یا فلج نخاعی می شود.

– لوسمی یا سرطان خون – سرطان تیروئید (فاصله بین پرتوگیری و ایجاد سرطان حدود 20-10 سال ممكن است باشد)- سرطان پستان – سرطان استخوان –  سرطان ریه.

– یك پرتوگیری واحد ممكن است برای افزایش خطر ایجاد سرطان در سالهای بعد كافی باشد.

هیچ سرطان اختصاصی برای پرتوها وجود ندارد.

تقریباً تمام سرطان ها با پرتوگیری ممكن است شیوع بیشتری یابند.

پستان – مغز استخوان و تیروئید خصوصاً به پرتو حساس هستند.

شایعترین سرطان ناشی از پرتو لوسمی است.

سرطان های توپر (solid)  دوره نهفته حداقل 10 سال دارند و دوره نهفته سرطان خون (لوسمی) حدود 5 تا 7 سال است.

یكی از فاكتورهای دخیل در سرطان زائی فرد مورد تابش است. مثلاً پستان افراد نابالغ حساس تر از افراد بالغ است.

افزایش درصد شیوع سرطان به ازای هر راد اشعه در اعضا و بافتهای مختلف و سرطان های مختلف متفاوت است.

نقش تكنولوژیست رادیولوژی در رعایت مقررات حفاظت برابر اشعه

نگهداشتن فیلم یا بیمار

• اولویت با وسایل مكانیكی است.
• استفاده از انسان در مرحله آخر است.
• در صورت استفاده از انسان روش مناسب استفاده شود، دستكش و اپرون استفاده نماید، بیشتراز یك نفر استفاده نشود، اگر خود بیمار مجبور است نگهدارد قسمت های غیر ضروری با پوشش سربی حفاظ گذاری شود. (حفاظ معادل 5/0 میلی متر سرب)

بیماران باردار

بهترین روش مشخص نمودن بارداری بیمار سوال از زمان آخرین قاعدگی است و باید از هر خانم در سن باروری پرسیده شود. روش دیگر استفاده از قانون 10 است و روش های دیگر تست حاملگی و نصب علائم هشدار دهنده برای خانم های باردار جهت اطلاع دادن به تكنولوژیست است. پرتودهی مستقیم شكم در اقدامات غیر اورژانسی برای خانم حامله در سه ماهه اول و دوم ممنوع است مگر اینكه به تشخیص پزشك معالج اصرار بر انجام رادیوگرافی باشد. (با اطلاع از حاملگی بیمار)

پرتوكاران باردار

حد مجاز دوز جنین خانم باردار پرتوكار 5/0 رم در طول حاملگی است.

سه اصل مهم حفاظت در برابر اشعه

زمان ، فاصله ، حفاظ

زمان استفاده از اشعه پایین  فاصله از منبع اشعه تا حد امكان زیاد.

به ازای فاصله گرفتن از منبع اشعه به اندازه یك متر، دوز اشعه به 4/1 كاهش می یابد (قانون عكس مجذور)

حفاظ گذاری

روپوش سربی: باید فاقد ترك باشد، نباید روپوش تا بخورد. بیشتر روپوش ها دارای 25/0 یا 5/0 میلی متر معادل سرب هستند. روپوش سربی حدود 75 تا 80% مغز استخوان فعال بدن فرد را پوشش می دهد. روپوش سربی مخصوص پرتوكار باردار نیز طراحی شده است كه دارای ضخامت معادل 5/0 میلی متر سرب و در ناحیه رحم ك لایه معادل 1 میلی متر سرب اضافه شده است.

دستكش سربی حفاظت در برابر اشعه: دارای ضخامت 5/0 میلی متر سرب است.

حفاظت تیروئید در برابر اشعه: دومین عضوی كه بیشترین پرتوگیری را در حین فلوئورسكوپی دارد تیروئید است. با استفاده از حفاظ تیروئید پرتوگیری به 1/1 كاهش می یابد . از آنجایی كه احتمال تومورهای تیروئید ناشی از پرتو در خانم ها 4 برابر مردان می باشد لذا استفاده از حفاظ تیروئید برای خانم ها ضروری تر است.

حفاظت چشم و صورت: حفاظ چشم (عینك سربی) جهت جلوگیری از آب مروارید در عدسی چشم است. این عارضه بیشتر در بیماران رادیوتراپی دیده می شود.

شیشه سربی معادل 75/0 میلی متر سرب می باشد.

یكی از مهم ترین راه های كاهش اثرات پرتو در نسل های آینده، حفظ تخمدان و بیضه بیماران در برابر پرتوهای یونیزان است.

3 نوع حفاظ (شیلد) گناد وجود دارد

حفاظ های كه همانند روپوش سربی از جنس سرب قابل انعطاف بوده و مستقیماً در محل گنادها قرار داده می شود.

حفاظ های شكل دار برای حفاظت گناد مردان، حفاظ های سایه دار در مواردی كه بیمار همكاری ندارد یا شرایط استریل لازم است.

حفاظ های دیگر شامل حفاظ چشم، پستان و گناد خانمها به شكل برگ انجیر می باشد.

بی حركت نمودن بیمار و آموزش بیمار برای جلوگیری از تكرار فیلم و پرتوگیری اضافی ضروری است.

• ابتدا خوب به حرف بیمار گوش كنید.
• لازم است از كلام مناسب استفاده كنید یعنی پیچیده نباشد و برای بیمار قابل فهم باشد.
• مودبانه صحبت كنید.
• رفتارو اعمال شما باید حساب شده و سنجیده باشد.
• از تن صدا و لحن كلام مناسب استفاده كنید.

حفاظت كودكان یكی از مشكل ترین جنبه های حفاظت در برابر تشعشع است و از مهمترین آنها محسوب می شود. حساسیت پرتوی كودكان برای ایجاد سرطان خون دو برابر بیش از افراد بالغ است. ثابت كردن، حفظ وضعیت بیمار و حفاظ گذاری برای اطفال اهمیت بیشتری دارد.

برای اطفال، دوز اشعه را باید به پایین ترین حد ممكن رساند.